Do árabe múnya, «o desexado», á horta pechada dunha aldea de Lugo.
Esta non é unha páxina que che venda un pergamiño. É o que se pode demostrar sobre o apelido Almuiña, coa fonte ao lado de cada cifra, e o que non se pode, dito tamén.
Case todos os apelidos perderon o significado polo camiño. Almuiña non: segue a ser unha palabra viva do galego, e está no dicionario da Academia. Quen se apelida Almuiña apelídase, literalmente, «horta».
Así a define a Real Academia Galega
almuíña, s. f.: Horta, xeralmente pequena e cerrada, na que adoita haber árbores froiteiras.
Non é unha palabra de museo. Almuíña segue viva na fala, sobre todo no interior de Lugo e no sur de Pontevedra, e a Academia dálle entrada de seu e exemplifícaa cunha frase que cheira a verán: «Plantou uns pexegueiros na almuíña». Quen a usa non está a citar un dicionario: está a nomear a leira de detrás da casa.
Non é unha horta calquera. É a pechada, a de a carón da casa, a que ten parede ou sebe e froiteiras dentro. Na Galicia do minifundio esa leira era a despensa da familia e moitas veces o único propio de verdade nun mundo de terras aforadas.
A raíz: mil anos e dous mil quilómetros
O apelido non nace en Galicia. Nace en árabe.
مُنْيَةmunyaÁrabe clásico. Significa «desexo, anhelo, aquilo que se anceia». A mesma raíz م-ن-ي de tamanni, «desexar».
المُنيةal-múnyaCo artigo al- pegado, como pasou con tantas palabras. En al-Ándalus deixa de ser unha idea e pasa a ser unha finca: horta, froiteiras, auga e casa de recreo.
almuíñaalmunia · almuinha · almúniaO préstamo entra nos romances peninsulares co sentido de casal, horta pechada. Seis formas irmás, unha por lingua.
Almoiña1505 · primeira vez por escritoAsí aparece escrito o apelido a primeira vez que se lle pode poñer data: o foro de Santa María da Franqueira a María de Almoiña, o 1 de maio de 1505. O galego vacilou moito entre oi e ui —coma en moito/muito ou loita/luita—, e ao longo de todo o XVI o apelido escríbese con oi. A forma en ui, a de hoxe, non se impón ata o XVII: por iso quen busca «Almuíña» nos catálogos non atopa nada anterior a 1603.
ALMUIÑA«o da Almuíña»Un lugar chámase así, unha familia vive alí e acaba levando o nome do sitio. Apelido toponímico: non di quen es, di de onde es.
Que era exactamente unha almunia
Non era unha horta de subsistencia. En al-Ándalus a almunia era unha finca periurbana que facía dúas cousas á vez: producía —froiteiras, viñedo, hortaliza, co seu sistema de rega e a súa alberca— e servía de retiro á aristocracia e á propia familia real, que saía da cidade a descansar, cazar e escribir versos mentres vixiaba a colleita.
De aí o dobre sentido da palabra árabe. Munya é «o desexado» e tamén «a horta»: o sitio ao que un quere ir. É difícil atopar un apelido cunha etimoloxía máis agradable de levar.
E como chega esa palabra a Galicia?
Aquí toca ser honesto, porque é a pregunta incómoda. A presenza andalusí en Galicia foi brevísima —apenas unhas décadas do século VIII— e a toponimia galega ten poucos arabismos. O máis estendido con diferenza é aldea (do andalusí aḍ-ḍáyʿa), con máis dun cento de rexistros; despois veñen atalaia, albariza e pouco máis. Almuíña é un deses poucos.
O que se pode afirmar con seguridade é de onde vén a palabra: o Toponomasticon Hispaniae, proxecto universitario de toponimia, dedícalle unha ficha ao étimo MÚNYA e recolle o galego almuíña a carón do portugués almuinha, do castelán e aragonés almunia e do catalán almúnia, todos co sentido de «casal».
O que non se pode afirmar é que un andalusí plantase a primeira almuíña de Taboada. O verosímil é un préstamo léxico agrícola: a palabra viaxa de sur a norte coa cousa que nomea —unha maneira concreta de pechar e plantar unha horta— pola vía do latín agrícola, do romance veciño e dos documentos monásticos. Viaxou a técnica, e con ela o nome.
Suxeriuse algunha vez un parentesco con muíño polo parecido fonético. Non se sostén: a acepción avalada pola Real Academia Galega e pola lexicografía histórica é a de «horta», e a cadea desde munya está documentada en toda a Península.
As seis irmás romances dunha palabra árabe
Do mesmo étimo árabe saíron seis apelidos, un por lingua peninsular. Postas as cifras do censo español ao lado, aparece algo que non conta ninguén: a forma galega é a máis numerosa de todas.
Apelido
Lingua ou territorio
Posto INE
1.º apelido
2.º apelido
ALMUIÑA
Galego
12.687
282
268
ALMUNIA
Castelán e aragonés
13.604
257
348
ARMUÑA
Castelán (Guadalaxara)
36.636
66
91
ARMUNIA
Castelán (León)
69.955
26
24
ALMOINA
Catalán e valenciano
74.389
24
13
ALMOYNA
Catalán, grafía antiga
76.928
23
9
INE, frecuencias de apelidos, censo a 1 de xaneiro de 2025. A correspondencia entre formas e linguas é a da ficha do étimo MÚNYA do Toponomasticon Hispaniae.
Almuiña gáñalle a Almunia por 25 portadores. De toda a descendencia romance de munya, a que mellor aguantou é a que se foi vivir á esquina máis chuviosa e máis afastada de al-Ándalus.
Ficha do apelido
Tipo: toponímico. Nace do nome do lugar onde vivía a familia, non dun oficio nin dun pai.
Orixe da palabra: árabe munya «desexo» → hispanoárabe al-múnya «finca de horta» → galego almuíña «horta pechada con froiteiras».
Territorio: Galicia. Focos en Lugo (Taboada–Chantada–A Ulloa e A Mariña), Pontevedra (A Paradanta–O Condado) e Ourense (O Ribeiro).
Grafías: Almuiña, Almuíña, e Almuina sen eñe en rexistros estranxeiros e bases de datos que non a dixiren.
Parentes: Almunia, Armuña, Armunia, Almoina, Almoyna, e o portugués Almuinha.
Pronuncia: [al.muˈi.ɲa]. Catro sílabas, acento no i, e a eñe ben pronunciada ao final.
Capítulo II · A terra
Cinco lugares, non catro
Case todas as páxinas que falan deste apelido repiten que hai catro sitios chamados Almuiña. Baixamos o Nomenclátor de Galicia 2026 enteiro —38.762 topónimos oficiais— e buscámolo nós. Son cinco.
Lugo
Almuíña
Parroquia de Gondulfe (San Lourenzo)
Concello de Taboada
O único dos cinco que vai sen artigo. E o concello con máis densidade do apelido de toda Galicia: 11,31 por mil.
Lugo
A Almuíña
Parroquia de Santo Acisclo do Valadouro (Santo Acisclo)
Concello de Foz
Alta nova: non estaba no Nomenclátor de 2003 e si no de 2026. Na Mariña, a un paso de Galdo, onde preitean dous Almuiña en 1722 e 1776.
Pontevedra
A Almuíña
Parroquia de Arbo (Santa María)
Concello de Arbo
Á beira do Miño, no Condado, terra de viña e de lamprea. 8 portadores hoxe, 2,99 por mil.
Pontevedra
A Almuíña
Parroquia de Valeixe (Santa Cristina)
Concello de A Cañiza
No corazón da Paradanta. 8 portadores, 1,57 por mil.
Pontevedra
A Almuíña
Parroquia de Salcedo (San Martiño)
Concello de Pontevedra
No rural do propio concello de Pontevedra, hoxe case cidade.
Busca insensible aos tiles sobre as nove columnas do Nomenclátor de Galicia 2026 (Xunta de Galicia, aprobado o 30 de marzo de 2026), descargado do portal de datos abertos. Cinco coincidencias exactas, nin unha máis.
Taboada é o único sen artigo
Catro dos cinco son A Almuíña, con artigo, como se nomea un lugar do que aínda se lembra que era unha cousa: a horta. O de Gondulfe, en Taboada, é Almuíña a secas. Perdeu o artigo, que é o que lle pasa a un nome común cando leva tanto tempo sendo nome propio. E resulta que Taboada é, con moito, o concello onde máis pesa o apelido de toda Galicia.
O de Foz acaba de existir oficialmente
No ficheiro, as columnas do Nomenclátor de 2003 están baleiras para A Almuíña de Santo Acisclo do Valadouro: o lugar só aparece na revisión de 2026. É dicir, hai un sitio chamado Almuíña que entrou na nomenclatura oficial de Galicia este mesmo ano. O apelido máis vello do mundo estreando topónimo.
Catro focos, e un estaba agochado
Cruzando os topónimos coa distribución do apelido e cos documentos de arquivo, o mapa deixa de ser unha mancha e convértese en catro comarcas concretas:
Taboada – Chantada – A Ulloa (Lugo). O berce. Taboada ten 11,31 Almuiña por cada mil veciños; Antas de Ulla, 8,48. Aí está o topónimo sen artigo e aí está, en 1734, Pedro Antonio de Almuíña pagando renda na xurisdición de Taboada.
A Paradanta – O Condado (Pontevedra). Arbo, A Cañiza, Crecente, Salvaterra: o Miño, a viña e dous dos cinco topónimos.
O Ribeiro (Ourense). Con Ribadavia como praza forte: 28 portadores, 5,62 por mil.
A Mariña lucense. Este non o conta ninguén. Hai A Almuíña en Foz, hai microtoponimia co nome en Barreiros, e hai dous preitos do século XVIII —1722 e 1776— que sitúan Almuiñas en Galdo, parroquia de Viveiro, e en San Miguel de Souto. Topónimo e documento apuntando ao mesmo sitio, a 100 km do foco de Taboada.
O solar que todo o mundo cita e ninguén viu
Case todas as webs de heráldica dan por feito que a liñaxe procede dunha Torre da Almuíña en Santa Cristina de Valeixe (A Cañiza). Fomos comprobalo. Esa torre non está no catálogo de Patrimonio Galego, que nesa parroquia recolle catro bens e ningún é unha torre; non está na relación de pazos do propio Concello da Cañiza; e non está na historiografía local do Condado de Salvaterra.
A cadea da cita acaba sempre no mesmo sitio: os García Carraffa e o barón de Cobos de Belchite, de aí ás webs comerciais, e de aí a todas partes. E esas mesmas fontes contradinse entre si: outra versión sitúa o solar en Crecente e dáo por arruinado polos Sotomayor. O mesmo pasa cun suposto pazo da liñaxe en Landrove: non aparece en ningún catálogo.
E hai un caso onde convén ser taxante. A Casa Grande de Almuíña de Arbo non é o pazo dos Almuiña. É unha casa no lugar da Almuíña, e todos os seus donos documentados levan outro apelido: Estévez de Puga e Méndez desde 1665, logo Vieytez, Rivera e Giráldez. Os escudos que conserva len armas de Durán, Puga, Correa, Feixoo e Ribeiro. Ningunha é de Almuiña. Que unha casa estea na Almuíña non di nada de quen a tivo, porque almuíña é unha palabra común: significa horta.
Curiosamente, o foco que si se sostén é o que non citaba ninguén. Landrove, en Viveiro, aparece documentado tres veces en tres arquivos distintos: dous estudantes en Alcalá (1792 e 1803), a licenza de embarque a Cuba de 1829 e un preito de 1832. Non hai torre, pero hai familia.
O mapa de verdade
313 concellos coa súa xeometría real. En ouro, os cinco que teñen un lugar chamado Almuiña; a intensidade da cor mide cantos Almuiña hai por cada mil veciños segundo o Instituto Galego de Estatística.
Cargando o mapa…
Toca un concello para ver o seu dato
Almuiña por cada 1.000 habitantes
0 → 11,31 ‰
Xeometría: límites municipais oficiais (georef-spain-municipio). Datos do apelido: IGE, distribución municipal a 1 de xaneiro de 2023, só concellos con máis de 5 portadores.
Capítulo III · O rastro
Do pergamiño a hoxe
O Arquivo do Reino de Galicia garda unha vintena larga de preitos cun Almuiña dentro, de 1505 a 1786: foros, pagos de marabedís, herdanzas, un cura, un licenciado, dúas mulleres actuando por dereito propio. Non son fazañas. Son exactamente o que facía a xente: discutir polo seu diante dun escribán. E por iso sabemos que estaban alí.
A pista estaba escrita doutra maneira
Durante moito tempo deuse 1603 como a primeira pegada do apelido. É certo a medias, e a metade que falta cambia o século de partida. Buscando no catálogo do arquivo coa grafía moderna, Almuíña, antes de 1603 non aparece absolutamente nada. Cero rexistros. Pero o apelido si está antes: está escrito Almoiña, Almoíña, Almoina.
Refeita a busca coas grafías vellas, o rastro vaise ata 1505 e aparecen documentos que non estaban en ningunha lista: o foro da Franqueira a María de Almoiña, un preito entre tres Almoíña en 1558, a viña de Juan da Almoina en 1577, o clérigo de 1587, o veciño de Banga de 1596.
E hai un que o ata todo. En 1630, Pedro de Almoíña preitea «sobre posesión de una heredad en el lugar de Almuíña, en la jurisdicción de Taboada». O vínculo entre a grafía antiga e o topónimo non o fai esta páxina: faino o propio catálogo do arquivo, que indexa ese preito baixo o descritor xeográfico Almuiña (lugar, San Lourenzo de Gondulfe, Taboada, Lugo).
Lección de método, e vale para calquera apelido: se buscas o teu apelido como se escribe hoxe, atopas a metade. Antes de que a ortografía se fixase, cada escribán escribía o que oía.
1505
A pegada máis antiga
O 1 de maio, o mosteiro de Santa María da Franqueira afora a María de Almoiña e ao seu marido —o pergamiño está esvaído xusto aí e o catálogo le con dúbidas: «Estevo? de Parga?»— o casal da Rotea, en Santa María de Casteláns e Santa Mariña de Covelo, por dúas fanegas de pan ao ano. Repara no detalle: quen leva o apelido é ela.
Arquivo do Reino de Galicia · PLAN-4805
1558
Preito entre parentes
Domingo de Almoíña, veciño da terra de San Martiño, contra Pedro de Almoíña, polos bens que quedaron de Álvaro Lorenzo de Almoíña. Tres portadores do apelido nun mesmo preito, medio século antes do primeiro «Almuíña».
Arquivo do Reino de Galicia · Caixa 20600-19
1577
O froito dunha viña
Juan da Almoina contra Melchor Fernández, sobre o froito dunha viña. Un dos dous documentos que apareceron ao buscar pola grafía vella e que non figuraban en ningunha lista previa.
Arquivo do Reino de Galicia · Caixa 1147-68
1587
Un clérigo e o seu beneficio
Vicente de Almoíña, clérigo, contra o xuíz apostólico Domingo Ramos, en amparo de posesión do beneficio de San Cosme de Gondel. Forza eclesiástica: o clérigo pídelle á Audiencia que lle pare os pés ao xuíz da Igrexa.
Arquivo do Reino de Galicia · Caixa 26813-5
1596
Un veciño de Banga
Sebastián de Almoina, veciño de Santa Baia de Banga. O outro achado da busca pola grafía antiga — e en Banga, xusto onde a xenealoxía situaba o nacemento documentado de 1720.
Arquivo do Reino de Galicia · Caixa 45520-3
1603
O primeiro «Almuíña»
Alonso de Almuíña con María de Prado, viúva, sobre pago de marabedís. Durante anos tívose polo documento máis antigo do apelido. O que é de verdade é o máis antigo coa grafía moderna: no arquivo, antes desta data, non hai nin un só «Almuíña».
Arquivo do Reino de Galicia · Caixa 26115-69
1630
O documento que ata o apelido ao lugar
Pedro de Almoíña, curador dos fillos de Alonso de Almoíña, contra Inés de Fontao, «sobre posesión de una heredad en el lugar de Almuíña, en la jurisdicción de Taboada». Non o dicimos nós: o arquivo indéxao baixo o descritor Almuiña (lugar, San Lourenzo de Gondulfe, Taboada, Lugo). Apelido e topónimo, atados polo catálogo.
Arquivo do Reino de Galicia · Caixa 21708-7
1633
Irmáns en Vigo
Domingo de Almoíña e irmáns contra Juan González Herrero, sobre bens na xurisdición de Vigo.
Arquivo do Reino de Galicia · Caixa 24393-130
1637
Preito por unha herdanza
Juan Andrés e Juan de Almuíña litigan polos bens de María Fornelos, muller de Lorenzo de Castro.
Arquivo do Reino de Galicia
1689
Execución por débedas
Pedro Almuíña e consortes, con Felipe Rivera, nunha execución por marabedís.
Arquivo do Reino de Galicia
1694
Un licenciado no Porriño
Antonio Almuíña, licenciado, ante a xustiza do Porriño polo cumprimento do testamento de Domingo de Abeledo. O primeiro Almuiña con estudos que aparece por escrito.
Arquivo do Reino de Galicia
1701
Un cura e o seu foro
Antonio Almuiña Rivero, cura, preitea contra o Provisor de Santiago acolléndose ao foro eclesiástico.
Arquivo do Reino de Galicia
1716
Rendas en Villarmeá
Andrés de Almuíña con Victorio Rodríguez de Villarmeá, sobre pago de renda.
Arquivo do Reino de Galicia
1720
Nacemento en Banga
O nacemento documentado máis antigo localizado pola investigación xenealóxica: unha persoa do apelido nada en Banga, O Carballiño (Ourense).
1722
Almuiña na Mariña
Os veciños de Negradas contra Pedro de Almuiña e Salvador Morales, pola residencia tomada na xurisdición de Galdo, parroquia de Viveiro. É a primeira proba do foco da Mariña.
Arquivo do Reino de Galicia
1732
Partición de bens
Luis Félix de Almuíña e consortes, na partición dos bens de María de Veneizdes.
Arquivo do Reino de Galicia
1734
Raíces en Taboada
Pedro Antonio de Almuíña, pago de renda na xurisdición de Taboada: a mesma comarca onde está o topónimo sen artigo e onde o apelido segue sendo hoxe máis denso.
Arquivo do Reino de Galicia
1741
Feliciana toma posesión
Feliciana de Almuíña, en posesión dos bens de Juan de Almuíña e María de Pazos. Unha muller co apelido, actuando por dereito propio ante a xustiza.
Arquivo do Reino de Galicia
1755
Outro pago de marabedís
Pedro de Almuíña, sobre pago de marabedís. Un documento máis da serie do XVIII, localizado ao refacer a busca.
Arquivo do Reino de Galicia · Caixa 13208-93
1762
Reconto de bens
Antonio Almuíña con Nicolás Francisco Pernas, sobre os bens fincables de Dominga Vizoso.
Arquivo do Reino de Galicia
1776
A casa de Galdo
Antonio Almuíña y Barata, retracto na venda dunha casa, lugar e bens na freguesía de Galdo, partido de San Miguel de Souto. Segunda proba do foco da Mariña, medio século despois da primeira.
Arquivo do Reino de Galicia
1786
Último da serie do Reino de Galicia
José Almuíña, auto ordinario sobre a posesión de Estrar de Tojo. Con el péchase a serie de preitos do Arquivo do Reino de Galicia, vinte e un en total entre 1505 e 1786. A partir de aquí o rastro segue, pero noutros arquivos.
Arquivo do Reino de Galicia
1792
Dous estudantes en Alcalá
Dúas certificacións de estudos da Universidade de Alcalá, en expedientes consecutivos, de dous veciños de San Xiao de Landrove (Viveiro): Nicolás Almoyna (1792–1804) e Antonio Almuina Barata (1803–1805). O segundo apelido, Barata, é o mesmo do Almuiña que en 1776 preiteaba por unha casa en Galdo.
Archivo Histórico Nacional · UNIVERSIDADES,436,Exp.152 y 153
1829
Por fin, un documento americano
Antonio Francisco Almoyna, veciño de San Xiao de Landrove (Viveiro), casado con Teresa Cadórniga y Boado, pide licenza de embarque para que o seu fillo pase a Cuba. É o primeiro documento americano localizado do apelido, e pecha un oco que esta páxina recoñecía ter. Que é a mesma familia próbao outro preito, de 1832, onde o Arquivo do Reino de Galicia chámalle «Antonio Francisco Almuíña, marido de Teresa Cadórniga».
Archivo General de Indias · ULTRAMAR,353,N.25
s. XIX
O barco, xa con nome
A emigración a Cuba, Arxentina e Venezuela baleira Galicia durante un século. Agora esa historia ten polo menos un nome e unha data: a licenza de 1829 da casa de Landrove.
1943
Nace o historiador
Celso Almuiña Fernández, en Garabelos, parroquia de Mariz, Chantada — en pleno foco lucense do apelido. Chegará a catedrático en Valladolid.
1946
Nace o arquitecto
Carlos Almuíña Díaz, en Santiago de Compostela.
1962
Nace o médico de Baiona
Jesús Vázquez Almuíña, «Sito». Alcalde, conselleiro e presidente do porto de Vigo.
1997
O brasón, publicado
O Padre Crespo recolle as armas do apelido en Blasones y Linajes de Galicia (Ed. Boreal, t. II, p. 58). É o texto que se debuxa nesta páxina.
2015
Un Almuiña na Sanidade galega
Vázquez Almuíña asume a Consellería de Sanidade (2015–2020) e tócalle xestionar a pandemia.
2023
Volta á alcaldía
«Sito» Vázquez Almuíña recupera a alcaldía de Baiona con maioría absoluta.
2026
Un topónimo novo e un censo peor
O Nomenclátor de Galicia incorpora A Almuíña de Foz, e o censo do INE confirma que o apelido perdeu portadores. O mesmo ano en que gaña un lugar, perde xente.
Ata onde chegan as probas
1505 é o documento máis antigo localizado, non a data en que naceu o apelido: un apelido toponímico existe desde moito antes de que alguén o escriba. Cada data desta lista leva a súa signatura para que calquera poida pedir o legaxo e comprobalo. E se aparece algo anterior, poñerase aquí coa súa signatura tamén.
Capítulo IV · As armas
O escudo, debuxado como se debuxaba
Case todo o que circula por internet co nome de «escudo Almuíña» é unha ilustración xenérica sacada dun modelo. Aquí está o mesmo brasón —o mesmo, sen cambiarlle unha coma— resolto cinco veces, cada unha como o tería resolto un oficio distinto: o iluminador dun libro de armas, o entallador dunha casa fidalga, o gravador dun armorial impreso, o canteiro dunha fachada e a imprenta dun prego que envelleceu nun arquivo.
Cinco escudos, un só brasón
O mesmo parágrafo de Crespo, resolto cinco veces. Ningunha é máis «verdadeira» ca outra: un brasón é un texto, e cada oficio e cada soporte resolvérono á súa maneira. Escolle abaixo a que queiras ver.
1 / 5
Armorial pintado
Esmaltes planos, ouro bruñido e perfil negro, como a lámina dun libro de armas iluminado.
As cinco son recreacións feitas para esta páxina, non pezas históricas: non se coñece ningunha pedra armeira nin ningún gravado antigo deste apelido. O que si é histórico é o texto do brasón, e é o mesmo nas cinco. O SVG do primeiro é trazado vectorial: amplíase a calquera tamaño sen perder un fío.
Peza a peza
Campo de ouro
O fondo. O ouro é o máis nobre dos dous metais heráldicos; nos tratados asóciaselle a nobreza e a xenerosidade, aínda que na práctica moitas veces se escolleu porque contrasta con todo.
Torre de prata, mazoada e perfilada de sable
«Mazoada» significa que se lle marcan as xuntas dos perpiaños; «perfilada», que vai contorneada de negro. Non é un adorno do debuxante: se non están, o debuxo non cumpre o brasón.
Terrasada de sinople
A torre non flota: apóiase nun outeiro verde. É o chan, a terra concreta. Nun apelido que significa «horta», ten a súa graza que o único vexetal do escudo sexa precisamente o chan.
Cabaleiro armado de prata en cabalo de sable
Unha figura humana completa, a cabalo e esgrimindo a espada. É das pezas máis raras que se poden atopar nun escudo hispánico: o normal son leóns, castelos, bandas e vieiras. Un xinete armado é un brasón que quere contar algo.
Tres bestas de sable en xefe
E a segunda rareza, na parte máis alta e visible. A besta é arma de plebeo e de precisión, non de cabaleiro: custa pouco adestrar un besteiro e atravesa unha armadura. Que aparezan tres, en xefe, enriba do cabaleiro, di máis deste escudo que todo o demais xunto.
O que hai que dicir sobre os escudos de apelido
Na tradición hispánica as armas pertencen a unha liñaxe e a unha casa concretas, non a todos os que comparten un apelido. Non existe «o escudo dos Almuiña» no sentido de que lle corresponda por dereito a calquera que se chame así. Quen che venda o contrario, co teu escudo enmarcado e un pergamiño, estache vendendo unha decoración.
O que si existe, e é o que ves aquí, é un brasón asociado ao apelido nas obras de referencia: o Padre Crespo publícao en 1997 en Blasones y Linajes de Galicia, e aparece igualmente na tradición do Blasonario de la Consanguinidad Ibérica. Iso é un dato bibliográfico verificable, e como tal se presenta.
Dito doutro xeito: este escudo é patrimonio cultural do apelido, e merece estar ben debuxado. Pero non é un título, e esta páxina non che vai dicir que o sexa.
Capítulo V · Os números
Cantos son e como de raros son
Aquí non hai cifras copiadas doutra web. Está descargado o ficheiro de frecuencias do INE —14,8 MB, 86.512 apelidos, censo a 1 de xaneiro de 2025— e contado.
Almuiña, no censo de 2025
282persoas lévano de primeiro apelido
268de segundo apelido
5lévano por partida dobre
545portadores distintos en España
E está a recuar
Case todas as páxinas sobre este apelido seguen dando o posto 11.743 e 294 portadores. Son cifras dunha edición anterior do INE. Co censo a 1 de xaneiro de 2025 o apelido baixou ao posto 12.687 e perdeu 12 portadores de primeiro apelido e 35 de segundo. Non é unha traxedia: é o que lle pasa a un apelido rural nunha comarca que envellece. Pero é o dato, e aquí dise.
Concepto
Cifra que circula
Censo 1-I-2025
Variación
Posto INE
11.743
12.687
−944
1.º apelido
294
282
−12
2.º apelido
303
268
−35
É raro de verdade?
Si, pero sen esaxerar, que é o que fai todo o mundo. O INE publica 86.512 apelidos —todos os que teñen 20 portadores ou máis—. Almuiña é o 12.687. Iso déixao no 14,7 % máis frecuente: hai 73.825 apelidos publicados máis raros ca o teu.
Dito en persoas: de cada millón de españois, seis levan Almuiña de primeiro apelido. E por cada Almuiña hai 5.131 García.
Almuiña
← 12.687 apelidos máis frecuentes
73.825 apelidos máis raros →
Os que pesan exactamente o mesmo
No censo hai unha manchea de apelidos con exactamente 282 portadores de primeiro apelido, os mesmos ca Almuiña. Entre eles, dous que soan:
Hai en España tantos Almuiña como Iribarne —o segundo apelido de Fraga— e tantos como Mingote.
Onde naceron
Pontevedra
104
Lugo
71
Ourense
53
A Coruña
22
Barcelona
6
Cádiz
5
Persoas con Almuiña como primeiro apelido segundo a súa provincia de nacemento (INE). Por comunidades: Galicia 250, Cataluña 6, Andalucía 5. Fóra de Galicia só hai rastro de emigración interior.
Galicia, concello a concello
Vigo ten o número maior —113— pero é unha cidade de 300.000 habitantes: alí o apelido está diluído. Onde de verdade pesa é en Taboada, con 11,31 por mil: un de cada 88 veciños.
Concello
Provincia
Portadores
‰ veciños
Vigo
Pontevedra
113
0,38
Taboada
Lugo
30
11,31
Ribadavia
Ourense
28
5,62
Chantada
Lugo
22
2,75
Lugo
Lugo
19
0,19
Antas de Ulla
Lugo
16
8,48
Pontevedra
Pontevedra
14
0,17
Baiona
Pontevedra
13
1,04
Santiago de Compostela
A Coruña
13
0,13
A Coruña
A Coruña
12
0,05
Ourense
Ourense
12
0,12
Monterroso
Lugo
12
3,34
Gondomar
Pontevedra
9
0,60
O Carballiño
Ourense
9
0,64
Arbo
Pontevedra
8
2,99
A Cañiza
Pontevedra
8
1,57
Ponteareas
Pontevedra
8
0,35
Ames
A Coruña
7
0,22
Cerdedo-Cotobade
Pontevedra
7
1,23
Crecente
Pontevedra
6
2,98
IGE, distribución municipal de apelidos a 1 de xaneiro de 2023, suma de primeiro e segundo apelido; só concellos con máis de 5 portadores. Total en Galicia: 436, fronte aos 481 que contaba o censo do ILG–USC en 2001.
Capítulo VI · O mundo
Os que marcharon
Entre mediados do XIX e mediados do XX, Galicia baleirouse cara a América. Os Almuiña subiron aos mesmos barcos ca todo o mundo. Hoxe o apelido está en sete países e tres continentes.
374portadores no mundo
7países
3continentes
104fóra de España
Onde hai Almuiña
España
270
Arxentina
77
Cuba
10
Panamá
7
Venezuela
7
Estados Unidos
2
Francia
1
Base mundial de apelidos apellidos.de (2026). Por continentes: Europa 271, América do Sur 84, América do Norte e Central 19. As cifras mundiais e as españolas veñen de fontes e anos distintos: por iso non cadran ao sumalas, e por iso se dan por separado.
Ollo con este mapa: son os países onde o apelido está documentado nas bases consultadas, non todos onde hai Almuiña. Un apelido de cincocentas persoas cólase por debaixo do limiar de case calquera estatística: pode haber Almuiña en Chile, en México, no Uruguai, en Suíza ou en Australia sen que ningunha base o recolla. O que si se pode afirmar é o contrario: fóra de Galicia e da emigración galega non hai orixe do apelido en ningunha parte. Todo Almuiña do mundo sae da mesma horta.
ES
España · 270
A casa. O 72 % dos Almuiña do mundo seguen aquí, e case todos en Galicia.
AR
Arxentina · 77
O segundo fogar do apelido, con diferenza. O groso vive na provincia de Buenos Aires, fillo da emigración de finais do XIX e principios do XX. De aí saíu a escultora Susana Almuiña.
CU
Cuba · 10
O primeiro gran destino do galego transoceánico: a illa da avoa de media Galicia. A pequena colonia Almuiña vén daqueles vapores entre Vigo e A Habana.
PA
Panamá · 7
Destino clásico do emigrante galego do XX, ligado ao comercio e ao istmo.
VE
Venezuela · 7
A mediados do século XX, Venezuela foi o «oitavo concello» de Galicia. A emigración de posguerra levou o apelido a Caracas.
US
Estados Unidos · 2
Presenza mínima. Alí a eñe pérdese polo camiño e o apelido aparece case sempre como Almuina.
FR
Francia · 1
Un só portador rexistrado. A fronteira europea do apelido.
O oco americano, pechado
Ata hai pouco esta páxina recoñecía non ter nin un só documento americano do apelido. Xa o ten. No Archivo General de Indias, entre os expedientes de licenzas de embarque a Cuba, hai un do 22 de abril de 1829: Antonio Francisco Almoyna, de San Xiao de Landrove (Viveiro), casado con Teresa Cadórniga y Boado, pide licenza para que o seu fillo pase á illa. O que o fai redondo é que se pode demostrar que é a mesma familia: tres anos despois, en 1832, o Arquivo do Reino de Galicia chámalle «Antonio Francisco Almuíña, marido de Teresa Cadórniga». Dous arquivos, dúas grafías, unha soa casa. Seguen sen aparecer listas de pasaxeiros completas, e iso si queda pendente.
Capítulo VII · Os nomes
Almuiña con biografía
Un apelido de 545 persoas non dá para unha enciclopedia. Dá para isto: un catedrático, un arquitecto, un médico que acabou de conselleiro, unha economista que se fixo escultora aos cincuenta, un alcalde, un funcionario do Lugo isabelino, un carpinteiro procesado en 1936 e absolto, e un alfabetizador cubano morto aos trinta e seis. Con iso abonda.
Historia
Celso Almuiña Fernández
Garabelos (Mariz, Chantada), 1943
Historiador, nacido no corazón do foco lucense do apelido. Catedrático de Historia Contemporánea da Universidade de Valladolid, hoxe emérito, e académico correspondente da Real Academia de la Historia por Simancas desde 1998. A súa tese, La prensa vallisoletana durante el siglo XIX (1808-1894), publicada en 1977 en dous volumes e máis de mil seiscentas páxinas, segue a ser referencia en historia da prensa española.
Arquitectura
Carlos Almuíña Díaz
Santiago de Compostela, 1946
Arquitecto. Presidiu a delegación compostelá do Colexio Oficial de Arquitectos de Galicia (1999–2007). Asinou, con Rafael Baltar e José Antonio Bartolomé, o edificio dos xulgados de Santiago (1993–1995) e a ampliación da Facultade de Ciencias Políticas. Escribiu Debuxo Técnico COU (1983).
Medicina e política
Jesús Vázquez Almuíña, «Sito»
Baiona, 1962
Médico pola USC. Alcalde de Baiona (2004–2015 e de novo desde 2023), conselleiro de Sanidade da Xunta (2015–2020) durante a pandemia, presidente da Autoridade Portuaria de Vigo (2020–2023) e deputado no Parlamento de Galicia.
Arte · diáspora
Susana Almuiña
Buenos Aires → Virginia (EE. UU.)
Escultora e pintora. Licenciouse en Economía en Buenos Aires e traballou trinta anos no Fondo Monetario Internacional antes de refacerse como artista: MFA pola Virginia Commonwealth University (2009), profesora adxunta alí e exposicións en Washington, Richmond e Baltimore. A rama arxentina do apelido, con obra.
Política local
Ángel Rodal Almuíña
Baiona
Primo de Jesús Vázquez Almuíña, tomou o relevo na alcaldía de Baiona entre 2015 e 2023. Entre os dous, o apelido estivo case vinte anos seguidos á fronte do concello.
Cuba · diáspora
José Almuiña González
La Habana, 1941 – Isla de Pinos, 1977
Alfabetizador durante a Campaña de Alfabetización e logo cadro político: membro do Buró Nacional da Unión de Jóvenes Comunistas desde 1966 e primeiro secretario do comité rexional do partido na Illa de Pinos. Morreu aos 36 anos nun accidente de tráfico ao volver dunha misión de traballo. A súa ficha está en EcuRed; cun apelido tan raro, case con seguridade descende da emigración galega a Cuba.
Administración
Antonio Almuiña
Lugo, 1848
O 8 de outubro de 1848 a Gaceta de Madrid publica os seus nomeamentos: «D. Antonio Almuiña, individuo de la comisión de examen de cuentas atrasadas de Lugo con 5000 rs., oficial tercero segundo del gobierno político de Lugo con 7000». Un Almuiña funcionario no Lugo isabelino, con nome, cargo e soldo, no boletín oficial do Estado.
Guerra civil
Benigno Almuiña Claro
Crecente → Gondomar, 1936
Carpinteiro, natural de Crecente e veciño de Gondomar. Con 21 anos foi xulgado en Vigo por «auxilio á rebelión». A causa rematou en sobresemento provisional: non foi condenado. É o único Almuiña que figura na base de datos de vítimas do proxecto interuniversitario Nomes e Voces.
E ti?
E ti?
A lista segue aberta
Se atopaches un documento, unha foto, unha pista, información nova ou un erro nesta páxina: cóntao. Léese todo.
Busca «Almuíña» no catálogo do Arquivo do Reino de Galicia e limita a data a antes de 1603: non sae nada. O apelido si existía; estaba escrito Almoiña. Cambiar a grafía adianta o rastro case un século.
02
A primeira é unha muller
No documento máis antigo, o foro de 1505, quen leva o apelido é María de Almoiña. O seu marido apelidábase outra cousa —o pergamiño está esvaído e o catálogo le «Estevo? de Parga?»—. O apelido entra na historia por liña de muller.
03
O artigo perdido
Catro dos cinco lugares son A Almuíña. O de Taboada é Almuíña a secas. Perder o artigo é o que lle pasa a un nome común cando leva séculos sendo nome propio.
04
Un topónimo estreado en 2026
A Almuíña de Santo Acisclo do Valadouro, en Foz, non figuraba no Nomenclátor de 2003. Entrou no de 2026. Hai un lugar chamado Almuíña que é oficialmente máis novo ca este século.
05
A galega gáñalles a todas
Das seis formas romances do árabe munya, a galega é a que máis portadores ten en España: 282 fronte aos 257 de Almunia. A versión máis periférica resultou ser a máis resistente.
06
Tantos como Iribarne
No censo de 2025 hai exactamente 282 Almuiña de primeiro apelido. Os mesmos ca Iribarne, e os mesmos ca Mingote.
07
Un de cada 88 veciños
En Taboada (Lugo) hai 11,31 Almuiña por cada mil habitantes. É a maior densidade de Galicia: nese concello, un de cada 88 veciños leva o apelido.
08
Almuiña Almuiña
Cinco persoas en España lévano por partida dobre, de pai e de nai. Con 545 portadores repartidos por todo o país, que se atopasen cinco veces non é pouca cousa.
09
O dominio con eñe
Esta web vive en almuiña.com, pero por dentro internet chámalle xn--almuia-0wa.com. É Punycode: o sistema que permite meter unha eñe nun dominio traducíndoa a caracteres que entenden os servidores de todo o mundo.
10
Unha besta nun escudo
A besta é unha figura rarísima na heráldica hispánica, e bastante pouco cabaleiresca: era a arma que lle permitía a un vilán derrubar un nobre a douscentos pasos. Neste escudo hai tres, e están por enriba do cabaleiro.
11
Estase a encoller
Entre a edición anterior do INE e o censo de 2025, o apelido perdeu 12 portadores de primeiro apelido e 35 de segundo, e baixou 944 postos no ranking. Os apelidos rurais envellecen coas súas comarcas.
Capítulo IX · As fontes
De onde sae cada cousa
Todo o de arriba ten un sitio de onde vén. Estas son as fontes, e a continuación, as contas que non cadran e por que.
Dicionario da Real Academia Galega — definición de «almuíña» e exemplo de uso. ↗
Nomenclátor de Galicia 2026, Xunta de Galicia — os cinco topónimos oficiais. Ficheiro completo descargado e buscado, non consultado de oídas. ↗
Toponomasticon Hispaniae, étimo MÚNYA (R. Pocklington, 2024) — ficha do étimo árabe e correspondencia das seis formas romances. ↗
INE, Frecuencias de apellidos (censo a 1-I-2025) — todas as cifras de frecuencia e rareza desta páxina. Ficheiro de 14,8 MB procesado aquí. ↗
Instituto Galego de Estatística, apellidos por concello — distribución do apelido por concello galego (2023). ↗
Boullón Agrelo & Sousa Fernández, Cartografía dos Apelidos de Galicia (ILG–USC) — o censo de 2001, que permite ver a serie no tempo. ↗
Arquivo do Reino de Galicia (Galiciana) — vinte e un preitos entre 1505 e 1786, cada un coa súa caixa. Antes de 1603 hai que buscalos pola grafía Almoiña. ↗
Crespo del Pozo, Blasones y Linajes de Galicia, Ed. Boreal, 1997, t. II, p. 58 — o brasón, palabra por palabra.
Silvestre Petra Sancta, Tesserae Gentilitiae, Roma, 1638 — o sistema de raiado co que se representan os esmaltes no rexistro de gravado.
Vicente de Cadenas y Vicent, Blasonario de la Consanguinidad Ibérica — tradición heráldica do apelido.
Diccionario de la lengua española, RAE, voz «almunia» — etimoloxía da voz irmá castelá. ↗
Límites municipales de Galicia — georef-spain-municipio (Opendatasoft) — a xeometría real dos 313 concellos do mapa. ↗
apellidos.de y mondonomo.ai — distribución mundial — presenza do apelido por países.
Galiciana — catálogo del Arquivo do Reino de Galicia — o catálogo onde están, coa súa signatura, os documentos de 1505 a 1786. Buscador propio, ligazón persistente por ficha e moitos pergamiños xa dixitalizados. ↗
PARES — Portal de Archivos Españoles — os arquivos estatais. Ollo: a súa busca é aproximada por defecto e «almoina» en catalán significa esmola, así que contamina os resultados. ↗
Archivo General de Indias, Expedientes de licencias de embarque a Cuba — a licenza de embarque a Cuba de 1829, o primeiro documento americano do apelido. ↗
Gaceta de Madrid, núm. 5139, 8 de octubre de 1848 — o nomeamento de Antonio Almuiña, con cargo e soldo. ↗
Nomes e Voces — vítimas da represión en Galicia — a ficha de Benigno Almuiña Claro, procesado en 1936 e non condenado. ↗
Notas de método (ou onde están as costuras)
As cifras non cadran entre si, a mantenta. Os 545 portadores en España (INE, 2025), os 436 de Galicia (IGE, 2023) e os 374 do mundo (apellidos.de, 2026) veñen de fontes distintas, con anos distintos e criterios de reconto distintos. Sumalas sería inventar. Cada cifra dáse coa súa fonte e a súa data.
O til baila.Almuíña e Almuiña conviven na documentación; o INE rexístrao sen til. Nesta páxina escríbese Almuiña para o apelido e Almuíña para os topónimos, que é como os recolle o Nomenclátor.
O escudo é un debuxo novo. Non é a reprodución dunha pedra armeira nin dun gravado antigo: é unha interpretación gráfica feita para esta páxina a partir do texto do brasón publicado por Crespo en 1997. Os tres rexistros son fieis ás convencións de cada época, pero o trazo é de 2026.
Cada data leva a súa signatura. Non abonda con dicir «hai un documento de 1505»: hai que poder pedilo. Por iso cada fito da cronoloxía leva o arquivo e a caixa. E o que non se puido comprobar —a Torre da Almuíña, o pazo de Landrove, o paso a Andalucía— dise que non se puido comprobar, en vez de repetilo.
Os datos pódense comprobar. O Nomenclátor e o ficheiro do INE son descargas públicas; as ligazóns están arriba. Calquera pode repetir as contas e desmentirnos.
Capítulo X · Ti
Escribe
Se atopaches un documento, unha foto, unha pista, información nova ou un erro nesta páxina: cóntao. Léese todo.
